Veelgestelde vragen

Agroforestry is het combineren van meerjarige, houtige gewassen met de teelt van eenjarige gewassen en/of dierlijke productiesystemen. Kortom: het inpassen van bomen en struiken in de landbouw. In Nederland vallen voedselbossen ook onder de definitie van agroforestry. 

Agroforestry kan helpen om je bedrijfsvoering robuuster te maken. Door bomen een vaste plek te geven in je bedrijfsvoering, kun je beter inspelen op uitdagingen zoals extreem weer, bodemdegradatie en voorkom je wisselende opbrengsten. Daarnaast kunnen bomen en struiken dienen als aanvulling op het rantsoen van vee en zorgen zij voor een prettiger leefklimaat, bijvoorbeeld door schaduw en windbeschutting. Dit stimuleert natuurlijk gedrag bij dieren en draagt bij aan een hoger dierenwelzijn.

Agroforestry wordt al volop toegepast in de veehouderij, akkerbouw,  en groente- en fruitteelt. In 2024 hebben Wageningen University & Research en het Louis Bolk Instituut de Nederlandse agroforestrypraktijk ingedeeld in acht hoofdtypen. Deze indeling geeft houvast in de grote variatie aan systemen die al in gebruik zijn in Nederland.

De kracht van agroforestry is dat voor elke boer een geschikt systeem te vinden is dat past bij zijn of haar bedrijfsvoering. Je kunt kiezen voor relatief eenvoudige toepassingen, zoals windsingels of voederhagen, maar ook voor complexere systemen met productieve bomen zoals noten- of fruitbomen. Het doel waarmee je agroforestry inzet, bepaalt welk systeem het beste bij je past. Wil je vooral werken aan bodem en biodiversiteit, of zoek je ook naar extra inkomstenbronnen? Die afwegingen zijn bepalend voor de inrichting van het systeem. Ben je benieuwd wat elk van deze acht systemen voor jouw bedrijf kan betekenen? Bekijk dan de factsheet van ZLTO.

Het Agroforestry Netwerk Nederland is in 2021 opgericht om de ontwikkeling van agroforestry in Nederland te versnellen. Het is een landelijk netwerk dat praktijk, beleid en onderzoek met elkaar verbindt. Inmiddels zijn er ook provinciale agroforestry-netwerken actief. Deze provinciale netwerken bestaan uit een trekker en een team van boeren, ontwerpers en bedrijfskundigen. Hoewel agroforestry in Nederland steeds populairder wordt, is de praktijk nog volop in ontwikkeling. Daarom zijn de provinciale netwerken actief bezig met pionieren. Dat gaat het beste samen met andere boeren. De provinciale netwerken ondersteunen en informeren boeren die willen starten met agroforestry. Zo organiseren de netwerken bijeenkomsten, excursies en momenten voor kennisuitwisseling, waardoor boeren kunnen leren van de ervaringen van anderen. In elke provincie is inmiddels een provinciaal agroforestry-netwerk actief dat boeren helpt bij het verkennen en opzetten van agroforestry. Op deze manier ontstaat er meer ruimte voor maatwerk per regio.

Het Agroforestry Netwerk Nederland wil door middel van het inpassen van bomen en struiken in de landbouw een productieve landbouw, herstel van biodiversiteit en klimaatbestendige bodems realiseren. Ons streven is 25.000 hectare agroforestry waarvan tenminste 1.000 hectare voedselbos in 2030. Deze ambitie is ook opgenomen in de Bossenstrategie. Het netwerken beoogt dat agrarisch ondernemers succesvol en duurzaam voedsel produceren met agroforestry, en dat deze vernieuwende landbouwmethode een sterke en gewaardeerde positie krijgt in zowel de maatschappij als de markt.

Voor jou als boer kan agroforestry meerdere voordelen hebben. De voordelen staan op deze pagina uitgebreid beschreven. Welke voordelen dat zijn, hangt wel af van de gekozen vorm van agroforestry en het beheer van het systeem. Bomen kunnen in veel gevallen bijdragen aan functionele biodiversiteit, koolstofopslag en efficiënt waterbeheer. Bomen en struiken mitigeren de extremen die in toenemende mate worden verwacht. Bijvoorbeeld door het creëren van een microklimaat voor gewassen en te zorgen voor schaduw voor vee. Ook helpen wortels van bomen het grondwater op te nemen en de bodemstructuur te verbeteren.

Door te kiezen voor fruit- en notenbomen ontstaat een grotere diversiteit aan opbrengststromen binnen het bedrijf, wat kan zorgen voor een stabiel inkomen van de agrarisch ondernemer. Ziekten, plagen of extreem weer treffen door een divers systeem slechts een gedeelte van de oogst, in plaats van de volledige productie. Daarnaast dragen een gevarieerde oogst, spreiding van de oogstmomenten over het jaar en de mogelijke verwaarding van ecosysteemdiensten, zoals carbon credits, bij aan de economische robuustheid van het bedrijf.

De uitdagingen van agroforestry verschillen per systeem en ontwerp. De belangrijkste aandachtspunten zijn:

Terugverdientijd
Agroforestrysystemen vragen een investering, bijvoorbeeld in plantmateriaal, die zich pas op de lange termijn terugverdient. Meerjarige (houtige) gewassen hebben meer tijd nodig om opbrengst te leveren dan eenjarige gewassen.

In systemen die worden gecombineerd met akkerbouw of veeteelt kan de opbrengst van deze gewassen het eventuele productieverlies op termijn compenseren of zelfs overtreffen. Een voedselbos levert doorgaans na ongeveer 7 jaar de eerste serieuze oogst, met een productiepiek rond 20 jaar.

Vraat en schade door dieren
Houtige gewassen zijn vooral in de beginfase kwetsbaar voor vraat door wild. In combinatie met veehouderij kunnen dieren ook schade veroorzaken door schuren. Bescherming van het plantmateriaal is daarom noodzakelijk.

Kennis en kunde
Het integreren van meerjarige gewassen vraagt vaak om nieuwe kennis en vaardigheden van de ondernemer. Gelukkig zijn er netwerken, cursussen en praktijkactiviteiten waarin boeren ervaringen uitwisselen en ondersteuning kunnen krijgen, bijvoorbeeld via provinciale agroforestry-netwerken en adviseurs.

Mechanisatie
Mechanisatie is in agroforestry minder vanzelfsprekend dan in monoculturen. In reguliere teelten loont de investering sneller, omdat elk jaar op grote schaal met dezelfde machines gewerkt kan worden. In agroforestry verandert de aard en hoeveelheid arbeid naarmate het systeem zich ontwikkelt, en er staan in vergelijking met monocultuur per hectare minder planten van één soort, wat standaardmechanisatie minder efficiënt maakt. Ook zijn gangbare machines vaak niet geschikt door de complexiteit van agroforestrysystemen. Toch zijn er voor iedere schaal wel degelijk geschikte machines beschikbaar of relatief eenvoudig te ontwikkelen. Samenwerking tussen boeren kan investeringen hierin rendabel maken. Voorzieningen en apparatuur voor agroforestry is opgenomen in de Milieu-investeringsaftrek (MIA) en de Willekeurige afschrijving milieu-investeringen (VAMIL). Dit betekent dat ondernemers fiscaal voordeel kunnen krijgen bij investeringen in agroforestry.

Er bestaan verschillende strategieën om de aanloopfase van een agroforestry-systeem te financieren. Zo kan het systeem stapsgewijs worden geïntegreerd in de bestaande bedrijfsvoering, waardoor de investering over een langere periode wordt gespreid. Daarnaast kunnen agrarische ondernemers nevenactiviteiten ontwikkelen, zoals rondleidingen, cursussen of educatieve programma’s, om extra inkomsten te genereren. Ook kan het aanhouden van een betaalde baan naast het agroforestry-project helpen om de financiële druk te verlichten. Wil je meer weten over de verschillende verdienmodellen van agroforestry? Bekijk dan deze brochure van het Louis Bolk Instituut.

Daarnaast zijn er verschillende soorten subsidiemogelijkheden die helpen een project mogelijk te maken. Vanaf 2024 kunnen agroforestrypercelen worden opgegeven via de Gecombineerde Opgave. Deze percelen ontvangen, net als andere landbouwgrond, de basispremie per hectare. Bovendien kunnen onderdelen van het agroforestrysysteem worden opgegeven als eco-activiteit, waardoor extra subsidie mogelijk is. Meer informatie over mogelijke subsidieregelingen vindt je op deze pagina’s: landelijke subsidies, regionale subsidies, provinciale subsidies.

Voor jou als boer kunnen de provinciale netwerken vooral waardevol zijn bij een goede start met agroforestry. Agroforestry is een langjarige investering en vraagt om een zorgvuldige voorbereiding. De provinciale netwerken kunnen je ondersteunen bij het opstellen van een bedrijfsplan en je in contact brengen met relevante experts en andere boeren. Samen wordt gekeken naar vragen als: welk doel heb je met de bomen, kies je voor functionele soorten of ook voor productieve soorten, en vanaf welke schaal is dat rendabel? Deze keuzes moeten passen bij de omvang en bedrijfsvoering van jouw bedrijf, maar ook bij de omstandigheden in de regio waarin je actief bent.

Daarnaast kunnen de provinciale netwerken helpen bij praktische aandachtspunten, zoals soortenkeuze, plantafstand en de inrichting van het perceel. Denk hierbij aan voldoende ruimte voor machines, een logische rij-indeling, bescherming tegen wild en vee en kennis over voorzieningen zoals irrigatie en drainage. Ook het beheer in de eerste jaren, zoals onkruidbestrijding en eventueel gefaseerd aanplanten, komt aan bod. Zo krijg je als boer concrete handvatten om agroforestry op een manier in te passen die past bij jouw bedrijf.

Wil je in contact komen met het provinciale netwerk in jouw regio? Bekijk dan onze website voor de contactgegevens van de trekkers van de provinciale netwerken!